{"id":4769,"date":"2016-02-17T16:25:37","date_gmt":"2016-02-17T09:25:37","guid":{"rendered":"http:\/\/ttud.com.vn\/?p=4769"},"modified":"2017-10-02T11:39:35","modified_gmt":"2017-10-02T04:39:35","slug":"kham-pha-song-hap-dan-co-the-mo-duong-giai-dap-6-cau-hoi-lon-ve-vu-tru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/kham-pha-song-hap-dan-co-the-mo-duong-giai-dap-6-cau-hoi-lon-ve-vu-tru\/","title":{"rendered":"Kh\u00e1m ph\u00e1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 m\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng gi\u1ea3i \u0111\u00e1p 6 c\u00e2u h\u1ecfi l\u1edbn v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u1ea1p ch\u00ed Nature m\u1edbi \u0111\u00e2y \u0111\u0103ng b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 Davide Castelvecchi nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng c\u00f4ng b\u1ed1 v\u1ec1 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng cho s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0a ra b\u1edfi \u0110\u00e0i quan tr\u1eafc s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn b\u1eb1ng giao thoa k\u1ebf laser (LIGO) h\u00f4m 11\/2 kh\u00f4ng ch\u1ec9 gi\u00fap x\u00e1c minh cho ti\u00ean \u0111o\u00e1n c\u1ee7a Einstein c\u00e1ch \u0111\u00e2y \u0111\u00fang 100 n\u0103m m\u00e0 c\u00f2n m\u1edf ra m\u1ed9t ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n m\u1edbi: thi\u00ean v\u0103n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, v\u1edbi tri\u1ec3n v\u1ecdng gi\u1ea3i quy\u1ebft s\u00e1u c\u00e2u h\u1ecfi l\u1edbn v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5.<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-5297\" src=\"http:\/\/ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/17022016104748-hongquyenSong_hap_dan.jpg\" alt=\"\" width=\"400\" height=\"266\" srcset=\"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/17022016104748-hongquyenSong_hap_dan.jpg 400w, https:\/\/casta.ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/17022016104748-hongquyenSong_hap_dan-300x200.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 400px) 100vw, 400px\" \/><\/p>\n<p>B\u00e0i b\u00e1o cho bi\u1ebft c\u00f4ng b\u1ed1 c\u1ee7a LIGO l\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 nghi\u00ean c\u1ee9u s\u1eed d\u1ee5ng hai c\u1ea3m bi\u1ebfn kh\u1ed5ng l\u1ed3 \u1edf M\u1ef9,m\u1ed9t t\u1ea1i Livingston bang Louisiana, m\u1ed9t t\u1ea1i Hanford, bang Washington, cho ph\u00e9p c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111o nh\u1eefng g\u1ee3n s\u00f3ng l\u0103n t\u0103n trong kh\u00f4ng \u2013 th\u1eddi gian t\u1ea1o ra b\u1edfi va ch\u1ea1m gi\u1eefa hai h\u1ed1 \u0111en. \u0110i\u1ec1u th\u00fa v\u1ecb l\u00e0 khi d\u1ef1 \u00e1n LIGO \u0111\u01b0\u1ee3c Ch\u00ednh ph\u1ee7 M\u1ef9 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u1ea5p kinh ph\u00ed h\u1ed3i \u0111\u1ea7u th\u1eadp k\u1ef7 1990, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u1ea1i ch\u00ednh l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n, v\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m cho r\u1eb1ng \u201cLIGO ch\u1eb3ng m\u1ea5y li\u00ean quan t\u1edbi thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc\u201d, theo l\u1eddi Clifford Will, nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Florida \u1edf Gainesville, m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u1ee7ng h\u1ed9 d\u1ef1 \u00e1n LIGO ngay t\u1eeb \u0111\u1ea7u. Nay th\u00ec c\u00e1i nh\u00ecn c\u1ee7a gi\u1edbi thi\u00ean v\u0103n s\u1ebd ph\u1ea3i thay \u0111\u1ed5i, \u00f4ng nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh.<br \/>\nSau \u0111\u00e2y l\u00e0 s\u00e1u c\u00e2u h\u1ecfi l\u1edbn v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 m\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u00e3\/s\u1ebd g\u00f3p ph\u1ea7n gi\u1ea3i quy\u1ebft:<\/p>\n<p><strong>L\u1ed7 \u0111en c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i kh\u00f4ng?<\/strong><br \/>\nM\u1ed9t trong nh\u1eefng \u00fd ngh\u0129a khoa h\u1ecdc quan tr\u1ecdng t\u1eeb kh\u00e1m ph\u00e1 c\u1ee7a LIGO v\u1ec1 s\u1ef1 h\u1ee3p nh\u1ea5t hai l\u1ed7 \u0111en, \u0111\u01a1n gi\u1ea3n ch\u00ednh l\u00e0 \u0111\u00e3 x\u00e1c minh l\u1ed7 \u0111en th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i. C\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y ch\u01b0a t\u1eebng tr\u1ef1c ti\u1ebfp th\u1ea5y h\u1ed1 \u0111en, d\u00f9 \u0111\u00e3 c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng gi\u00e1n ti\u1ebfp v\u1ec1 n\u00f3 th\u00f4ng qua c\u00e1c quan s\u00e1t v\u1ec1 c\u00e1c v\u00ec sao, c\u00e1c \u0111\u00e1m kh\u00ed si\u00eau n\u00f3ng xoay quanh h\u1ed1 \u0111en. Gi\u1edbi khoa h\u1ecdc t\u1eeb l\u00e2u v\u1eabn coi s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a h\u1ed1 \u0111en nh\u01b0 m\u1ed9t m\u1eb7c \u0111\u1ecbnh, nh\u01b0 nh\u1eadn x\u00e9t c\u1ee7a Frans Pretorius, m\u1ed9t chuy\u00ean gia v\u1ec1 m\u00f4 ph\u1ecfng thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Princeton, tr\u1ea3 l\u1eddi Nature tr\u01b0\u1edbc th\u1ec1m c\u00f4ng b\u1ed1 c\u1ee7a LIGO. \u201cB\u1edfi n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ti\u00ean \u0111o\u00e1n k\u1ef3 v\u0129, n\u00ean ch\u00fang ta \u0111\u00f2i h\u1ecfi ph\u1ea3i c\u00f3 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng k\u1ef3 v\u0129 t\u01b0\u01a1ng x\u1ee9ng.\u201d<br \/>\nNh\u1eefng t\u00edn hi\u1ec7u m\u00e0 LIGO thu \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00ednh l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng nh\u01b0 v\u1eady. N\u00f3 c\u0169ng x\u00e1c nh\u1eadn quy tr\u00ecnh h\u00f2a nh\u1eadp gi\u1eefa hai h\u1ed1 \u0111en \u0111\u00fang nh\u01b0 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n. \u0110\u00f3 l\u00e0 khi hai h\u1ed1 \u0111en xoay quanh nhau, t\u1ecfa ra n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng l\u00e0 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. LIGO \u0111\u00e3 quan tr\u1eafc \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u00e2m thanh \u0111\u1eb7c th\u00f9 c\u1ee7a c\u00e1c s\u00f3ng n\u00e0y, qua \u0111\u00f3 cho ph\u00e9p c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111o l\u01b0\u1eddng kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a hai l\u1ed7 \u0111en: m\u1ed9t c\u00e1i g\u1ea5p 36 l\u1ea7n kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng M\u1eb7t tr\u1eddi, c\u00e1i c\u00f2n l\u1ea1i g\u1ea5p 29 l\u1ea7n. S\u1ef1 h\u00f2a nh\u1eadp c\u1ee7a hai h\u1ed1 \u0111en \u201ct\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 khi hai bong b\u00f3ng x\u00e0 ph\u00f2ng ti\u1ebfp c\u1eadn g\u1ea7n s\u00e1t nhau, ch\u00fang h\u00f2a th\u00e0nh m\u1ed9t bong b\u00f3ng\u201d, theo l\u1eddi Thibault Damour, m\u1ed9t nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a Vi\u1ec7n Nghi\u00ean c\u1ee9u Khoa h\u1ecdc ti\u00ean ti\u1ebfn g\u1ea7n Paris. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ed1 \u0111en h\u00ecnh c\u1ea7u, tuy nhi\u00ean, qu\u00e1 tr\u00ecnh \u0111\u00f3 tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft t\u1ecfa ra nh\u1eefng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u00fang nh\u01b0 LIGO \u0111\u00e3 x\u00e1c minh.<\/p>\n<p><strong>S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn li\u1ec7u c\u00f3 di chuy\u1ec3n v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 \u00e1nh s\u00e1ng?<\/strong><br \/>\nC\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd d\u1ef1 \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n b\u1eb1ng c\u00e1c h\u1ea1t g\u1ecdi l\u00e0 graviton. N\u1ebfu graviton c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 photon l\u00e0 c\u00e1c h\u1ea1t kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng, th\u00ec s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn s\u1ebd di chuy\u1ec3n v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 \u00e1nh s\u00e1ng, \u0111\u00fang v\u1edbi d\u1ef1 \u0111o\u00e1n v\u1ec1 t\u1ed1c \u0111\u1ed9 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn m\u00e0 Einstein \u0111\u01b0a ra theo Thuy\u1ebft T\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n. (M\u1eb7c d\u00f9 t\u1ed1c \u0111\u1ed9 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi qu\u00e1 tr\u00ecnh d\u00e3n n\u1edf t\u0103ng t\u1ed1c c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5, nh\u01b0ng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ea3y ra \u1edf kho\u1ea3ng c\u00e1ch l\u1edbn h\u01a1n nhi\u1ec1u so v\u1edbi ph\u1ea1m vi th\u0103m d\u00f2 c\u1ee7a LIGO).<br \/>\nNg\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p graviton c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng th\u00ec s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn s\u1ebd di chuy\u1ec3n v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 th\u1ea5p h\u01a1n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. Do \u0111\u00f3, n\u1ebfu LIGO quan tr\u1eafc th\u1ea5y s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn t\u1eeb m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u0169 tr\u1ee5 n\u00e0o \u0111\u00f3 lan t\u1edbi Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t t\u1ea1i m\u1ed9t th\u1eddi \u0111i\u1ec3m ch\u1eadm h\u01a1n so v\u1edbi th\u1eddi \u0111i\u1ec3m m\u1ed9t k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng nh\u1eadn th\u1ea5y c\u00e1c tia \u03b3 c\u1ee7a c\u00f9ng s\u1ef1 ki\u1ec7n \u0111\u00f3, th\u00ec c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 t\u1ed1c \u0111\u1ed9 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn th\u1ea5p h\u01a1n t\u1ed1c \u0111\u1ed9 \u00e1nh s\u00e1ng, v\u00e0 \u0111i\u1ec1u \u1ea5y s\u1ebd cung c\u1ea5p m\u1ed9t th\u00f4ng tin h\u1ebft s\u1ee9c quan tr\u1ecdng \u0111\u1ed1i v\u1edbi v\u1eadt l\u00fd c\u01a1 b\u1ea3n.<\/p>\n<p><strong>Kh\u00f4ng \u2013 th\u1eddi gian \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o th\u00e0nh b\u1edfi c\u00e1c d\u00e2y v\u0169 tr\u1ee5?<\/strong><br \/>\nS\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t kh\u00e1m ph\u00e1 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n k\u1ef3 d\u1ecb h\u01a1n n\u1eefa n\u1ebfu qua LIGO ng\u01b0\u1eddi ta quan s\u00e1t th\u1ea5y m\u1ed9t ch\u00f9m s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn t\u1eeb c\u00e1c \u2018d\u00e2y v\u0169 tr\u1ee5\u2019. C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n d\u00e2y v\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng khi\u1ebfm khuy\u1ebft topo tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng cong kh\u00f4ng \u2013 th\u1eddi gian, v\u00f4 c\u00f9ng m\u1ecfng nh\u01b0ng tr\u1ea3i su\u1ed1t kh\u00f4ng gian v\u0169 tr\u1ee5, v\u00e0 khi s\u1ee3i d\u00e2y \u0111\u00f3 rung \u0111\u1ed9ng s\u1ebd t\u1ea1o ra nh\u1eefng ch\u00f9m s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn m\u00e0 LIGO c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p><strong>B\u1ec1 m\u1eb7t c\u00e1c sao neutron li\u1ec7u c\u00f3 g\u1ed3 gh\u1ec1?<\/strong><br \/>\nC\u00e1c sao neutron l\u00e0 c\u00e1i c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i sau khi c\u00e1c sao l\u1edbn h\u01a1n b\u1ecb s\u1ee5p \u0111\u1ed5 b\u1edfi ch\u00ednh kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a ch\u00fang v\u00e0 tr\u1edf n\u00ean \u0111\u1eb7c t\u1edbi m\u1ee9c c\u00e1c h\u1ea1t electron v\u00e0 proton b\u1ecb \u00e9p h\u00f2a v\u00e0o nhau tr\u1edf th\u00e0nh neutron. M\u1eb7c d\u00f9 l\u00fd thuy\u1ebft n\u00e0y \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n ch\u01b0a ho\u00e0n thi\u1ec7n, nh\u01b0ng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn s\u1ebd \u0111em l\u1ea1i nh\u1eefng hi\u1ec3u bi\u1ebft quan tr\u1ecdng \u0111\u1ed9t ph\u00e1. V\u00ed d\u1ee5, th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ef1c h\u1ea1n s\u1ebd khi\u1ebfn c\u00e1c sao neutron l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh c\u1ea7u g\u1ea7n nh\u01b0 ho\u00e0n h\u1ea3o, nh\u01b0ng m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t h\u00ecnh c\u1ea7u v\u1eabn c\u00f3 nh\u1eefng \u201cn\u00fai\u201d cao v\u00e0i milimet, khi\u1ebfn cho sao neutron (v\u1edbi \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh kho\u1ea3ng 10 km) b\u1ecb l\u1ec7ch t\u00e2m m\u1ed9t ch\u00fat x\u00edu, m\u00e0 v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 quay r\u1ea5t nhanh c\u1ee7a ch\u00fang th\u00ec s\u1ef1 b\u1ea5t c\u00e2n x\u1ee9ng r\u1ea5t nh\u1ecf \u1ea5y \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra c\u00e1c t\u00edn hi\u1ec7u s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u00f3 tr\u1eafc \u0111\u1ed3 h\u00ecnh sin, t\u1ecfa ra n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 l\u00e0m gi\u1ea3m t\u1ed1c \u0111\u1ed9 quay c\u1ee7a sao. C\u00e1c c\u1eb7p sao neutron xoay quanh nhau c\u0169ng s\u1ebd t\u1ea1o ra m\u1ed9t d\u1ea1ng t\u00edn hi\u1ec7u li\u00ean t\u1ee5c, v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 hai h\u1ed1 \u0111en ch\u00fang c\u0169ng ti\u1ebfp c\u1eadn nhau cho t\u1edbi khi nh\u1eadp l\u1ea1i, t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t \u00e2m thanh c\u00f3 th\u1ec3 nghe th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u01b0ng kh\u00e1c v\u1edbi s\u1ef1 h\u00f2a nh\u1eadp c\u00e1c h\u1ed1 \u0111en, c\u00e1c sao neutron khi h\u00f2a v\u00e0o nhau d\u1eabn t\u1edbi r\u1ea5t nhi\u1ec1u k\u1ecbch b\u1ea3n kh\u00e1c nhau, c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t sao neutron kh\u1ed5ng l\u1ed3, c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ee5 s\u1ee5p \u0111\u1ed5 t\u1ee9c th\u1eddi v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh h\u1ed1 \u0111en.<\/p>\n<p><strong>Nguy\u00ean nh\u00e2n n\u00e0o khi\u1ebfn c\u00e1c v\u00ec sao b\u1ecb n\u1ed5?<\/strong><br \/>\nH\u1ed1 \u0111en v\u00e0 sao neutron h\u00ecnh th\u00e0nh khi c\u00e1c v\u00ec sao kh\u1ed5ng l\u1ed3 t\u1eaft s\u00e1ng v\u00e0 t\u1ef1 s\u1ee5p \u0111\u1ed5. C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd thi\u00ean v\u0103n cho r\u1eb1ng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y g\u00e2y ra m\u1ed9t lo\u1ea1i n\u1ed5 supernova ph\u1ed5 bi\u1ebfn, g\u1ecdi l\u00e0 Lo\u1ea1i II. C\u00e1c m\u00f4 ph\u1ecfng v\u1ec1 supernova ch\u01b0a gi\u00fap l\u00fd gi\u1ea3i r\u00f5 r\u00e0ng y\u1ebfu t\u1ed1 n\u00e0o k\u00edch ho\u1ea1t ra ch\u00fang, nh\u01b0ng vi\u1ec7c l\u1eafng nghe c\u00e1c ch\u00f9m s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn t\u1eeb c\u00e1c supernova c\u00f3 th\u1ec3 mang \u0111\u1ebfn c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi. T\u00f9y thu\u1ed9c v\u00e0o d\u1eef li\u1ec7u v\u1ec1 h\u00ecnh d\u1ea1ng s\u00f3ng c\u1ee7a c\u00e1c ch\u00f9m s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, m\u1ee9c \u0111\u1ed9 \u00e2m thanh, m\u1eadt \u0111\u1ed9 c\u1ee7a ch\u00fang, v\u00e0 t\u00ednh t\u01b0\u01a1ng li\u00ean gi\u1eefa ch\u00fang v\u1edbi b\u1ea3n th\u00e2n c\u00e1c supernova nh\u01b0 qua quan s\u00e1t t\u1eeb c\u00e1c k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, s\u1ebd gi\u00fap c\u1ee7ng c\u1ed1 ho\u1eb7c b\u00e1c b\u1ecf c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh l\u00fd thuy\u1ebft hi\u1ec7n h\u00e0nh.<\/p>\n<p><strong>V\u0169 tr\u1ee5 gi\u00e3n n\u1edf v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 n\u00e0o?<\/strong><br \/>\nS\u1ef1 gi\u00e3n n\u1edf c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 khi\u1ebfn c\u00e1c \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng \u0111ang l\u00f9i xa kh\u1ecfi Thi\u00ean h\u00e0 c\u1ee7a ch\u00fang ta nom \u0111\u1ecf h\u01a1n di\u1ec7n m\u1ea1o th\u1ef1c c\u1ee7a ch\u00fang, do \u00e1nh s\u00e1ng m\u00e0 ch\u00fang t\u1ecfa ra b\u1ecb k\u00e9o d\u00e3n trong khi di chuy\u1ec3n. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u0169 tr\u1ee5 \u01b0\u1edbc t\u00ednh t\u1ed1c \u0111\u1ed9 gi\u00e3n n\u1edf c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 b\u1eb1ng c\u00e1ch xem x\u00e9t \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu gi\u1eefa t\u00f4ng m\u00e0u \u0111\u1ecf c\u1ee7a c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0 m\u00e0 ch\u00fang ta quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi kho\u1ea3ng c\u00e1ch gi\u1eefa ch\u00fang t\u1edbi Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t.<br \/>\nTuy nhi\u00ean, thay v\u00ec d\u1ef1a v\u00e0o k\u1ef9 thu\u1eadt c\u00f3 sai s\u1ed1 kh\u00e1 l\u1edbn n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ed9t s\u1ed1 tr\u1ea1m quan tr\u1eafc s\u00f3ng v\u0169 tr\u1ee5 \u1edf v\u00e0i \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c nhau tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ec3 \u0111o c\u00e1c t\u00edn hi\u1ec7u t\u1eeb c\u00f9ng m\u1ed9t v\u1ee5 s\u00e1t nh\u1eadp sao neutron, qua \u0111\u00f3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e2m thanh t\u00edn hi\u1ec7u \u0111\u1ec3 cung c\u1ea5p m\u1ed9t ch\u1ec9 s\u1ed1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp \u0111\u1ec3 \u01b0\u1edbc t\u00ednh \u0111\u1ed9 gi\u00e3n n\u1edf v\u0169 tr\u1ee5 v\u1edbi \u0111\u1ed9 ch\u00ednh x\u00e1c cao h\u01a1n.<\/p>\n<p><em>L\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch theo Nature<\/em><br \/>\nhttp:\/\/www.nature.com\/news\/gravitational-waves-6-cosmic-questions-they-can-tackle-1.19337<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Thanh Xu\u00e2n<\/em><br \/>\n<em> http:\/\/tiasang.com.vn<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u1ea1p ch\u00ed Nature m\u1edbi \u0111\u00e2y \u0111\u0103ng b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 Davide Castelvecchi nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng c\u00f4ng b\u1ed1 v\u1ec1 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng cho s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0a ra b\u1edfi \u0110\u00e0i quan tr\u1eafc s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn b\u1eb1ng giao thoa k\u1ebf laser (LIGO) h\u00f4m 11\/2 kh\u00f4ng ch\u1ec9 gi\u00fap x\u00e1c minh cho ti\u00ean \u0111o\u00e1n c\u1ee7a Einstein c\u00e1ch \u0111\u00e2y \u0111\u00fang [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":5297,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[47],"tags":[],"class_list":["post-4769","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tin-tuc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4769"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5298,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4769\/revisions\/5298"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5297"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}