{"id":4765,"date":"2016-02-15T16:22:15","date_gmt":"2016-02-15T09:22:15","guid":{"rendered":"http:\/\/ttud.com.vn\/?p=4765"},"modified":"2017-10-02T11:38:40","modified_gmt":"2017-10-02T04:38:40","slug":"y-nghia-cua-song-hap-dan-voi-khoa-hoc-va-nhan-loai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/y-nghia-cua-song-hap-dan-voi-khoa-hoc-va-nhan-loai\/","title":{"rendered":"\u00dd ngh\u0129a c\u1ee7a s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn v\u1edbi khoa h\u1ecdc v\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i"},"content":{"rendered":"<p><strong>TT &#8211; Ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn khi\u1ebfn gi\u1edbi khoa h\u1ecdc to\u00e0n c\u1ea7u ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng. T\u1ea1i sao vi\u1ec7c t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng g\u1ee3n s\u00f3ng y\u1ebfu \u1edbt, xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb s\u00e2u trong v\u0169 tr\u1ee5 c\u00e1ch \u0111\u00e2y 1,3 t\u1ec9 n\u0103m l\u1ea1i g\u00e2y x\u00f4n xao \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady?<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-5292\" src=\"http:\/\/ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/15022016075147-duytranligo3-4read-only-1455400241.jpg\" alt=\"\" width=\"422\" height=\"280\" srcset=\"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/15022016075147-duytranligo3-4read-only-1455400241.jpg 422w, https:\/\/casta.ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/15022016075147-duytranligo3-4read-only-1455400241-300x199.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 422px) 100vw, 422px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>H\u00ecnh minh h\u1ecda hai l\u1ed7 \u0111en s\u00e1p nh\u1eadp v\u00e0o nhau, t\u1ea1o ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn &#8211; \u1ea2nh: Reuters\/LIGO\/Caltech\/MIT<\/em><\/p>\n<p>\u0110\u00e0i quan s\u00e1t s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn giao thoa k\u1ebf laser (LIGO) b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00edn hi\u1ec7u s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn t\u1eeb hai l\u1ed7 \u0111en va ch\u1ea1m nhau c\u00e1ch Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t 1,3 t\u1ec9 n\u0103m \u00e1nh s\u00e1ng v\u00e0o ng\u00e0y 14-9-2015.<\/p>\n<p>Tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, kh\u00f4ng nhi\u1ec1u th\u00e0nh t\u1ef1u khoa h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3n nh\u1eadn h\u00e0o h\u1ee9ng nh\u01b0 ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. B\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y l\u00e0 g\u00ec v\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ed9t ph\u00e1 khoa h\u1ecdc n\u00e0o kh\u00e1c n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111em l\u1ea1i?<\/p>\n<p>Theo Space.com, vi\u1ec7c ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh b\u00ed \u1ea9n cu\u1ed1i c\u00f9ng trong thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ee7a thi\u00ean t\u00e0i v\u1eadt l\u00fd Albert Einstein, v\u1ea5n \u0111\u1ec1 khi\u1ebfn gi\u1edbi khoa h\u1ecdc qu\u1ed1c t\u1ebf \u0111au \u0111\u1ea7u su\u1ed1t 100 n\u0103m qua.<\/p>\n<p>V\u00ec v\u1eady, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh th\u00e0nh t\u1ef1u l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a LIGO l\u00e0 trao cho nh\u00e2n lo\u1ea1i kh\u1ea3 n\u0103ng quan s\u00e1t v\u0169 tr\u1ee5 theo c\u00e1ch ho\u00e0n to\u00e0n m\u1edbi m\u1ebb.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>&#8220;Khi Einstein c\u00f4ng b\u1ed1 thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng, ai m\u00e0 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng ch\u00fang ta s\u1ebd s\u1eed d\u1ee5ng n\u00f3 h\u1eb1ng ng\u00e0y khi b\u1eadt \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i di \u0111\u1ed9ng l\u00ean&#8221;<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong> Gi\u00e1o s\u01b0 Reitze<\/strong><\/p>\n<p><strong>C\u1eeda s\u1ed5 m\u1edbi nh\u00ecn ra v\u0169 tr\u1ee5<\/strong><\/p>\n<p>Vi\u1ec7c lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c so s\u00e1nh v\u1edbi c\u1ea3nh ng\u01b0\u1eddi \u0111i\u1ebfc \u0111\u1ed9t nhi\u00ean nghe th\u1ea5y \u00e2m thanh.<\/p>\n<p>\u201cKh\u00e1m ph\u00e1 n\u00e0y gi\u1ed1ng nh\u01b0 vi\u1ec7c Galileo l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean h\u01b0\u1edbng k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi &#8211; gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd thi\u00ean v\u0103n Vassiliki Kalogera thu\u1ed9c \u0110H Northwestern (M\u1ef9), th\u00e0nh vi\u00ean d\u1ef1 \u00e1n LIGO, kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh &#8211; B\u1ea1n gi\u01b0\u01a1ng tai l\u1eafng nghe nh\u1eefng t\u00edn hi\u1ec7u m\u1edbi t\u1eeb v\u0169 tr\u1ee5 m\u00e0 c\u00e1c c\u00f4ng ngh\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y c\u1ee7a ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 b\u1eaft v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u01b0\u1ee3c\u201d.<\/p>\n<p>\u0110\u00e0i LIGO \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf \u0111\u1ec3 b\u1eaft s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb nh\u1eefng t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c d\u1eef d\u1ed9i nh\u1ea5t trong v\u0169 tr\u1ee5, v\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u00f4i sao n\u1ed5 tung hay hai thi\u00ean th\u1ec3 c\u1ef1c l\u1edbn va ch\u1ea1m nhau. LIGO c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u1ecbnh v\u1ecb c\u00e1c thi\u00ean th\u1ec3 v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y tr\u01b0\u1edbc khi k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n d\u1ef1a v\u00e0o \u00e1nh s\u00e1ng l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Trong m\u1ed9t s\u1ed1 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, \u0111\u00e0i quan s\u00e1t s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 c\u00f4ng c\u1ee5 duy nh\u1ea5t t\u00ecm ki\u1ebfm v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u.<\/p>\n<p>V\u00ed d\u1ee5, vi\u1ec7c LIGO ph\u00e1t hi\u1ec7n hai l\u1ed7 \u0111en va ch\u1ea1m nhau \u0111\u00e3 l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed9t m\u1ed1c khoa h\u1ecdc l\u1edbn. L\u1ed7 \u0111en l\u00e0 v\u1eadt th\u1ec3 r\u1ea5t b\u00ed \u1ea9n trong v\u0169 tr\u1ee5, c\u00f3 l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn m\u1ea1nh \u0111\u1ebfn m\u1ee9c \u00e1nh s\u00e1ng c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 tho\u00e1t ra.<\/p>\n<p>\u0110\u1ebfn nay, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc m\u1edbi ch\u1ec9 \u201cquan s\u00e1t\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ed7 \u0111en b\u1eb1ng c\u00e1ch nghi\u00ean c\u1ee9u t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a ch\u00fang ho\u1eb7c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a c\u00e1c v\u1eadt ch\u1ea5t \u1edf g\u1ea7n ch\u00fang.<\/p>\n<p>V\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng ai bi\u1ebft li\u1ec7u l\u1ed7 \u0111en c\u00f3 s\u00e1p nh\u1eadp v\u00e0o nhau \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra l\u1ed7 \u0111en l\u1edbn h\u01a1n hay kh\u00f4ng. Nh\u01b0ng gi\u1edd LIGO \u0111\u00e3 cung c\u1ea5p b\u1eb1ng ch\u1ee9ng c\u1ee5 th\u1ec3. Hai l\u1ed7 \u0111en do LIGO t\u00ecm th\u1ea5y c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn g\u1ea5p 29 v\u00e0 36 l\u1ea7n M\u1eb7t tr\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>Gi\u00e1m \u0111\u1ed1c LIGO David Reitze c\u1ee7a Vi\u1ec7n C\u00f4ng ngh\u1ec7 California (Caltech) kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh LIGO s\u1ebd ng\u00e0y c\u00e0ng nh\u1ea1y h\u01a1n, do \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea5y c\u00e1c l\u1ed7 \u0111en c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn g\u1ea5p 100, 200, th\u1eadm ch\u00ed 500 l\u1ea7n M\u1eb7t tr\u1eddi.<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u v\u0169 tr\u1ee5 b\u1eb1ng \u00e1nh s\u00e1ng nh\u00ecn th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c, tia X, s\u00f3ng radio, tia c\u1ef1c t\u00edm, h\u1ed3ng ngo\u1ea1i, tia gamma&#8230;<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, c\u00e1c s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb n\u00e0y t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t khi di chuy\u1ec3n trong kh\u00f4ng gian, do \u0111\u00f3 ch\u1ec9 ti\u1ebft l\u1ed9 cho con ng\u01b0\u1eddi m\u1ed9t ph\u1ea7n b\u1ee9c tranh v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn kh\u00f4ng t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t, do \u0111\u00f3 mang theo ngu\u1ed3n th\u00f4ng tin c\u1ef1c k\u1ef3 phong ph\u00fa v\u1ec1 c\u00e1c thi\u00ean th\u1ec3.<\/p>\n<p><strong>C\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi t\u1ed1i h\u1eadu<\/strong><\/p>\n<p>\u201cN\u1ebfu m\u1ed9t v\u1ee5 n\u1ed5 sao (supernova) x\u1ea3y ra trong ng\u00e2n h\u00e0 ho\u1eb7c m\u1ed9t thi\u00ean h\u00e0 k\u1ebf c\u1eadn, ch\u00fang ta s\u1ebd quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng di\u1ec5n bi\u1ebfn b\u00ean trong n\u00f3\u201d &#8211; gi\u00e1o s\u01b0 Rainer Weiss thu\u1ed9c Vi\u1ec7n C\u00f4ng ngh\u1ec7 Massachusetts (MIT), th\u00e0nh vi\u00ean s\u00e1ng l\u1eadp LIGO, cho bi\u1ebft.<\/p>\n<p>V\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc c\u0169ng hi v\u1ecdng s\u1ebd nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c sao neutron va ch\u1ea1m nhau. Sao neutron l\u00e0 t\u00e0n t\u00edch c\u1ee7a c\u00e1c ng\u00f4i sao l\u1edbn, c\u00f3 m\u1eadt \u0111\u1ed9 c\u1ef1c l\u1edbn.<\/p>\n<p>M\u1ed9t mu\u1ed7ng v\u1eadt ch\u1ea5t sao neutron n\u1eb7ng kho\u1ea3ng 1 t\u1ec9 t\u1ea5n tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng bi\u1ebft r\u00f5 \u0111i\u1ec1u g\u00ec x\u1ea3y ra v\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng trong m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng c\u1ef1c \u0111\u1ed9 nh\u01b0 v\u1eady, nh\u01b0ng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 cung c\u1ea5p th\u00f4ng tin qu\u00fd gi\u00e1 v\u1ec1 l\u00f5i sao neutron.<\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Reitze cho r\u1eb1ng b\u1eb1ng c\u00e1c lo\u1ea1i s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb c\u1ed9ng v\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c \u201cb\u1ee9c tranh to\u00e0n c\u1ea3nh\u201d c\u1ee7a c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i m\u00e3 b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i. \u0110\u00e2y l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n khi\u1ebfn v\u0169 tr\u1ee5 gi\u00e3n n\u1edf ng\u00e0y c\u00e0ng nhanh v\u00e0 chi\u1ebfm h\u01a1n 2\/3 t\u1ed5ng kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>Hi\u1ec7n t\u1ea1i ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i l\u00e0 g\u00ec, nh\u01b0ng b\u00e1o Guardian d\u1eabn l\u1eddi gi\u00e1o s\u01b0 BS Sathyaprakash thu\u1ed9c \u0110H Cardiff, th\u00e0nh vi\u00ean LIGO, nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh v\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i trong 10-15 n\u0103m n\u1eefa.<\/p>\n<p>Ch\u01b0a h\u1ebft, s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee5 quan tr\u1ecdng \u0111\u1ec3 gi\u1edbi khoa h\u1ecdc t\u00ecm hi\u1ec3u nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra \u1edf kho\u1ea3ng th\u1eddi gian c\u1ef1c k\u1ef3 ng\u1eafn ng\u1ee7i ngay sau V\u1ee5 n\u1ed5 l\u1edbn (Big Bang).<\/p>\n<p>\u201cN\u1ebfu s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ea3n sinh ra \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 v\u00e0 \u0111\u1ee7 m\u1ea1nh, ch\u00fang c\u00f3 th\u1ec3 mang theo d\u1ea5u v\u1ebft c\u1ee7a th\u1ee9 \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra v\u0169 tr\u1ee5. \u0110\u00f3 s\u1ebd l\u00e0 c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi t\u1ed1i h\u1eadu\u201d &#8211; gi\u00e1o s\u01b0 Sathyaprakash l\u1ea1c quan.<\/p>\n<p><strong>Di s\u1ea3n cho t\u01b0\u01a1ng lai<\/strong><\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Reitze ti\u1ebft l\u1ed9 trong ba n\u0103m t\u1edbi, \u0111\u1ed9i ng\u0169 LIGO s\u1ebd n\u1ed7 l\u1ef1c t\u1ed1i \u0111a \u0111\u1ec3 t\u0103ng \u0111\u1ed9 nh\u1ea1y c\u1ee7a c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb \u0111o laser LIGO. Khi \u0111\u00f3, hai m\u00e1y \u0111o LIGO \u1edf Louisiana v\u00e0 Washington (M\u1ef9) s\u1ebd c\u00f2n nh\u1ea1y c\u1ea3m h\u01a1n n\u1eefa v\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn.<\/p>\n<p>Ch\u01b0a th\u1ec3 bi\u1ebft LIGO c\u00f3 th\u1ec3 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0o n\u1eefa trong v\u0169 tr\u1ee5. Khi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi v\u1ec1 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a LIGO b\u00ean ngo\u00e0i c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng khoa h\u1ecdc, gi\u00e1o s\u01b0 Reitze th\u00e0nh th\u1eadt tr\u1ea3 l\u1eddi: \u201cAi m\u00e0 bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c?\u201d.<\/p>\n<p>\u201cKhi Einstein c\u00f4ng b\u1ed1 thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng, ai m\u00e0 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng ch\u00fang ta s\u1ebd s\u1eed d\u1ee5ng n\u00f3 h\u1eb1ng ng\u00e0y khi b\u1eadt \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i di \u0111\u1ed9ng l\u00ean\u201d &#8211; \u00f4ng Reitze n\u00f3i.<\/p>\n<p>Thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng gi\u00fap l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf c\u00e1ch l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn th\u1eddi gian v\u00e0 th\u00f4ng tin n\u00e0y r\u1ea5t c\u1ea7n thi\u1ebft \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00f4ng ngh\u1ec7 \u0111\u1ecbnh v\u1ecb to\u00e0n c\u1ea7u (GPS).<\/p>\n<p>C\u00f4ng ngh\u1ec7 n\u00e0y d\u00f9ng c\u00e1c v\u1ec7 tinh n\u1eb1m tr\u00ean nh\u1eefng qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o c\u00e1ch xa l\u1ef1c k\u00e9o h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. M\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5 n\u1eefa l\u00e0 thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i c\u1ee7a Einstein gi\u00fap lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1t tri\u1ec3n n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng h\u1ea1t nh\u00e2n.<\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Reitze m\u00f4 t\u1ea3 LIGO l\u00e0 c\u00f4ng c\u1ee5 khoa h\u1ecdc \u201cnh\u1ea1y c\u1ea3m nh\u1ea5t t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra\u201d. Do \u0111\u00f3, c\u00f4ng ngh\u1ec7 l\u00e0m n\u00ean LIGO c\u00f3 th\u1ec3 \u0111em l\u1ea1i c\u00e1c \u1ee9ng d\u1ee5ng l\u1edbn trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng m\u00e0 ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>\u201cKhi nh\u00ecn l\u1ea1i th\u1eddi k\u1ef3 Ph\u1ee5c h\u01b0ng, ch\u00fang ta \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi con ng\u01b0\u1eddi \u1edf th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111em l\u1ea1i nh\u1eefng g\u00ec cho th\u1ebf gi\u1edbi h\u00f4m nay. T\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u \u0111\u1ed3ng \u00fd r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 ngh\u1ec7 thu\u1eadt, ki\u1ebfn tr\u00fac v\u00e0 \u00e2m nh\u1ea1c tuy\u1ec7t v\u1eddi\u201d &#8211; gi\u00e1o s\u01b0 Kip Thorne c\u1ee7a Caltech nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh.<\/p>\n<p>\u201cT\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, khi h\u1eadu du\u1ec7 c\u1ee7a ch\u00fang ta nh\u00ecn l\u1ea1i th\u1eddi k\u1ef3 n\u00e0y, h\u1ecd c\u0169ng \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi ch\u00fang ta l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec quan tr\u1ecdng cho h\u1ecd. C\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi l\u00e0 s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft v\u1ec1 c\u00e1c lu\u1eadt c\u01a1 b\u1ea3n trong v\u0169 tr\u1ee5, kh\u1ea3 n\u0103ng kh\u00e1m ph\u00e1 v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>LIGO v\u00e0 ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 l\u1edbn trong c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi \u0111\u00f3. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u00f3n qu\u00e0 cho th\u1ebf h\u1ec7 t\u01b0\u01a1ng lai, v\u0129 \u0111\u1ea1i h\u01a1n b\u1ea5t k\u1ef3 c\u00f4ng ngh\u1ec7 n\u00e0o. Ch\u00fang ta c\u1ea7n ph\u1ea3i t\u1ef1 h\u00e0o v\u00ec nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang ta \u0111em l\u1ea1i cho con ch\u00e1u\u201d &#8211; gi\u00e1o s\u01b0 Thorne kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh.<\/p>\n<p><strong>Mark Zuckerberg: \u201c\u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng kh\u00e1m ph\u00e1 v\u0129 \u0111\u1ea1i nh\u1ea5t c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Sau khi LIGO c\u00f4ng b\u1ed1 ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, c\u1ea3 th\u1ebf gi\u1edbi khoa h\u1ecdc b\u1eebng l\u00ean ph\u1ea5n kh\u00edch.<\/p>\n<p>BBC d\u1eabn l\u1eddi gi\u00e1o s\u01b0 Abhay Ashtekar thu\u1ed9c \u0110H Penn State (M\u1ef9) m\u00f4 t\u1ea3: \u201cT\u1ea7m quan tr\u1ecdng c\u1ee7a ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00fac Galileo l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean gi\u01b0\u01a1ng k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n l\u00ean quan s\u00e1t c\u00e1c h\u00e0nh tinh. S\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 thay \u0111\u1ed5i ho\u00e0n to\u00e0n\u201d.<\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Karsten Danzmann thu\u1ed9c Vi\u1ec7n Max Planck (\u0110\u1ee9c) cho r\u1eb1ng \u0111\u00e2y ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 x\u1ee9ng \u0111\u00e1ng v\u1edbi gi\u1ea3i Nobel v\u1eadt l\u00fd.<\/p>\n<p>Nh\u00e0 b\u00e1c h\u1ecdc v\u0129 \u0111\u1ea1i ng\u01b0\u1eddi Anh Stephen Hawking cho r\u1eb1ng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 c\u00f3 t\u1ea7m quan tr\u1ecdng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng vi\u1ec7c t\u00ecm th\u1ea5y \u201ch\u1ea1t c\u1ee7a Ch\u00faa\u201d Higgs.<\/p>\n<p>\u201cKh\u1ea3 n\u0103ng ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn s\u1ebd t\u1ea1o ra cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng trong ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc. Th\u1eadt tuy\u1ec7t v\u1eddi khi nh\u1eefng ti\u00ean \u0111o\u00e1n c\u1ee7a t\u00f4i v\u1ec1 l\u1ed7 \u0111en h\u01a1n 40 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c quan s\u00e1t th\u1ea5y\u201d &#8211; \u00f4ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh.<\/p>\n<p>Ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i l\u1edbn c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 t\u1edd b\u00e1o v\u00e0 h\u00e3ng tin h\u00e0ng \u0111\u1ea7u th\u1ebf gi\u1edbi. Tr\u00ean c\u00e1c trang m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i nh\u01b0 Facebook hay Twitter, s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn tr\u1edf th\u00e0nh ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 c\u1ef1c k\u1ef3 n\u00f3ng b\u1ecfng. Kh\u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc, d\u01b0 lu\u1eadn qu\u1ed1c t\u1ebf c\u0169ng x\u00f4n xao.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi s\u00e1ng l\u1eadp Facebook Mark Zuckerberg n\u00f3i: \u201c\u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng kh\u00e1m ph\u00e1 v\u0129 \u0111\u1ea1i nh\u1ea5t c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i. T\u00f4i v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ea3m x\u00fac khi ngh\u0129 v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi, nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c qua nhi\u1ec1u th\u1ebf h\u1ec7 \u0111\u00e3 c\u1ed1ng hi\u1ebfn v\u00e0o s\u1ef1 kh\u00e1m ph\u00e1 b\u00ed \u1ea9n n\u00e0y c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5\u201d.<\/p>\n<p>D\u1ef1 \u00e1n n\u00e0y tuy \u0111\u01b0\u1ee3c hai tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u1eebng danh l\u00e0 Caltech v\u00e0 MIT l\u0129nh x\u01b0\u1edbng, nh\u01b0ng \u0111\u00e3 thu h\u00fat s\u1ef1 tham gia c\u1ee7a h\u01a1n 130 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u1edbn tr\u00ean to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi.<\/p>\n<p>Khi k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 ch\u00ednh th\u1ee9c, t\u1ea1p ch\u00ed chuy\u00ean ng\u00e0nh v\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd Physical Review Letters \u0111\u00e3 \u01b0u ti\u00ean d\u00e0nh cho \u0111\u1ec1 t\u00e0i n\u00e0y m\u1ed9t b\u00e0i vi\u1ebft d\u00e0i 16 trang &#8211; m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ch\u01b0a h\u1ec1 c\u00f3.<\/p>\n<p>C\u00f2n tr\u00ean trang web c\u1ee7a LIGO nh\u1eefng ng\u00e0y qua nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0ng ng\u00e0n c\u00e2u h\u1ecfi c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi y\u00eau khoa h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc t\u1ea1i \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 r\u1ea5t nhi\u1ec7t t\u00ecnh trong vi\u1ec7c tr\u1ea3 l\u1eddi, gi\u1ea3i \u0111\u00e1p th\u1eafc m\u1eafc c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi quan t\u00e2m.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>HI\u1ebeU TRUNG<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Ngu\u1ed3n tuoitre.vn<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>TT &#8211; Ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn khi\u1ebfn gi\u1edbi khoa h\u1ecdc to\u00e0n c\u1ea7u ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng. T\u1ea1i sao vi\u1ec7c t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng g\u1ee3n s\u00f3ng y\u1ebfu \u1edbt, xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb s\u00e2u trong v\u0169 tr\u1ee5 c\u00e1ch \u0111\u00e2y 1,3 t\u1ec9 n\u0103m l\u1ea1i g\u00e2y x\u00f4n xao \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady? H\u00ecnh minh h\u1ecda hai l\u1ed7 \u0111en s\u00e1p nh\u1eadp v\u00e0o nhau, t\u1ea1o [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":5292,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[47],"tags":[],"class_list":["post-4765","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tin-tuc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4765"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5293,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4765\/revisions\/5293"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5292"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}