{"id":4631,"date":"2015-11-30T11:03:04","date_gmt":"2015-11-30T04:03:04","guid":{"rendered":"http:\/\/ttud.com.vn\/?p=4631"},"modified":"2017-10-02T09:44:00","modified_gmt":"2017-10-02T02:44:00","slug":"tau-vu-tru-giup-kiem-chung-gia-thuyet-cua-einstein-sap-duoc-phong-len-vu-tru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/tau-vu-tru-giup-kiem-chung-gia-thuyet-cua-einstein-sap-duoc-phong-len-vu-tru\/","title":{"rendered":"T\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 gi\u00fap ki\u1ec3m ch\u1ee9ng gi\u1ea3 thuy\u1ebft c\u1ee7a Einstein s\u1eafp \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00f3ng l\u00ean v\u0169 tr\u1ee5"},"content":{"rendered":"<p><strong>V\u00e0o ng\u00e0y 2\/12 s\u1eafp t\u1edbi, m\u1ed9t con t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c C\u01a1 quan h\u00e0ng kh\u00f4ng v\u0169 tr\u1ee5 Ch\u00e2u \u00c2u (ESA) ph\u00f3ng l\u00ean trong s\u1ee9 m\u1ea1ng LISA, ch\u1edf theo c\u00e1c trang thi\u1ebft b\u1ecb \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf nh\u1eb1m ph\u00e1t hi\u1ec7n ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn &#8211; c\u00e1i m\u00e0 Albert Einstein c\u00e1ch \u0111\u00e2y 100 n\u0103m \u0111\u00e3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u00f3 v\u00e0 cho t\u1edbi nay v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c quan s\u00e1t tr\u1ef1c ti\u1ebfp \u0111\u1ec3 x\u00e1c minh.<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-5093\" src=\"http:\/\/ttud.com.vn\/wp-content\/uploads\/2015\/11\/30112015145526-duytran3559627_cv_LISA_tinhte.jpg\" alt=\"\" width=\"282\" height=\"187\" \/><\/p>\n<p>S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c Albert Einstein d\u1ef1 \u0111o\u00e1n v\u00e0o n\u0103m 1916 d\u1ef1a tr\u00ean thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ee7a \u00f4ng. \u0110\u00e2y l\u00e0 nh\u1eefng g\u1ee3n l\u0103n t\u0103n t\u1ea1o b\u1edfi \u0111\u1ed9 cong c\u1ee7a kh\u00f4ng-th\u1eddi gian v\u00e0 mang n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng d\u01b0\u1edbi d\u1ea1ng b\u1ee9c x\u1ea1 h\u1ea5p d\u1eabn. D\u1ef1 \u0111o\u00e1n n\u00e0y tr\u00e1i v\u1edbi l\u00fd thuy\u1ebft h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a Newton. Cho t\u1edbi nay, ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn ch\u01b0a th\u1ec3 quan s\u00e1t tr\u1ef1c ti\u1ebfp \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. Vi\u1ec7c ki\u1ec3m ch\u1ee9ng n\u00f3 s\u1ebd g\u00f3p ph\u1ea7n l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf b\u00ed \u1ea9n t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc t\u1edbi nay, ho\u00e0n thi\u1ec7n thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i v\u00e0 cung c\u1ea5p th\u00eam hi\u1ec3u bi\u1ebft v\u1ec1 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t trong v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>\u0110\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft trong s\u1ee9 m\u1ea1ng LISA s\u1eafp t\u1edbi, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc s\u1ebd l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean s\u1eed d\u1ee5ng nh\u1eefng c\u00f4ng ngh\u1ec7 m\u00e0 h\u1ecd ph\u00e1t tri\u1ec3n tr\u01b0\u1edbc gi\u1edd nh\u1eb1m quan s\u00e1t s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. V\u00e0 th\u1eadt ra, \u0111\u00e2y th\u1ef1c ch\u1ea5t v\u1eabn l\u00e0 m\u1ed9t b\u00e0i di\u1ec5n t\u1eadp cho s\u1ee9 m\u1ea1ng eLISA v\u1edbi quy m\u00f4 l\u1edbn h\u01a1n d\u1ef1 ki\u1ebfn tri\u1ec3n khai v\u00e0o n\u0103m 2034 v\u1edbi tham v\u1ecdng s\u1ebd thay \u0111\u1ed5i ho\u00e0n to\u00e0n di\u1ec7n m\u1ea1o c\u1ee7a ng\u00e0nh khoa h\u1ecdc thi\u00ean v\u0103n, cho ph\u00e9p ch\u00fang ta quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 nh\u1eefng ph\u1ea7n v\u0169 tr\u1ee5 kh\u00f4ng ph\u00e1t ra b\u1ee9c x\u1ea1 \u0111i\u1ec7n t\u1eeb.<\/p>\n<p>\u0110\u00e3 100 n\u0103m t\u1eeb khi Albert Einstein \u0111\u01b0a ra thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng \u0111\u1ec3 m\u00f4 t\u1ea3 kh\u00f4ng th\u1eddi gian nh\u01b0 m\u1ed9t k\u1ebft c\u1ea5u th\u1ed1ng nh\u1ea5t, cong b\u1edfi s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 b\u1ee9c x\u1ea1 b\u00ean trong n\u00f3. Cho \u0111\u1ebfn nay, tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u ki\u1ec3m ch\u1ee9ng c\u1ee7a nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd th\u00ec ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1ec1u \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m ch\u1ee9ng nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c minh v\u00e0 trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. Theo \u00f4ng, chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a nh\u1eefng v\u1eadt th\u1ec3 kh\u1ed5ng l\u1ed3 s\u1ebd thay \u0111\u1ed5i \u0111\u1ed9 cong c\u1ee7a kh\u00f4ng th\u1eddi gian v\u00e0 t\u1ea1o ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn trong c\u1ea5u tr\u00fac v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>Theo Paul McNamara, m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean thu\u1ed9c d\u1ef1 \u00e1n LISA, th\u00ec v\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 k\u1ebft c\u1ea5u v\u0169 tr\u1ee5 r\u1ea5t c\u1ee9ng v\u00e0 kh\u00f3 u\u1ed1n cong. N\u1ebfu 2 sao neutron k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi nhau trong m\u1ed9t Thi\u00ean H\u00e0 l\u00e2n c\u1eadn, l\u00e0n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn s\u1ebd k\u00e9o gi\u00e3n kh\u00f4ng th\u1eddi gian g\u1ea7n Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ra kho\u1ea3ng 1 ph\u1ea7n tri\u1ec7u \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh c\u1ee7a m\u1ed9t nguy\u00ean t\u1eed khi n\u00f3 \u0111i qua ch\u00fang ta. Einstein ngh\u0129 r\u1eb1ng ch\u00fang ta s\u1ebd kh\u00f4ng bao gi\u1edd ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng ngh\u1ec7 \u0111\u1ec3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n qu\u00e1 nh\u1ecf n\u00e0y.<\/p>\n<p>\u00d4ng \u0111\u00e3 sai! B\u00e2y gi\u1edd v\u1edbi c\u00e1c giao thoa k\u1ebf laser ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n ph\u00e9p \u0111o v\u1edbi \u0111\u1ed9 ch\u00ednh x\u00e1c t\u1edbi 10^-20 m\u00e9t, ngh\u0129a l\u00e0 nh\u1ecf h\u01a1n 10.000 l\u1ea7n so v\u1edbi 1 proton. V\u00e0 trong th\u1eed nghi\u1ec7m h\u1ec7 th\u1ed1ng mang t\u00ean LIGO th\u1ef1c hi\u1ec7n g\u1ea7n \u0111\u00e2y, \u0111\u1ed9 nh\u1ea1y c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u0103ng c\u01b0\u1eddng l\u00ean r\u1ea5t nhi\u1ec1u, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 b\u1eafn 1 tia laser qua m\u1ed9t \u0111\u01b0\u1eddng h\u1ea7m 4km v\u00e0 \u0111o l\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i v\u00f4 c\u00f9ng nh\u1ecf trong qu\u00e1 tr\u00ecnh di chuy\u1ec3n c\u1ee7a tia.<\/p>\n<p>Do \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u nh\u00e0 khoa h\u1ecdc tin r\u1eb1ng LIGO c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh thi\u1ebft b\u1ecb \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u00e1t hi\u1ec7n ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn trong v\u00e0i n\u0103m t\u1edbi. B\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111\u01b0a c\u00f4ng ngh\u1ec7 n\u00e0y l\u00ean kh\u00f4ng gian, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 m\u1edf r\u1ed9ng ra kh\u1ea3 n\u0103ng ph\u00e1t hi\u1ec7n. Trong d\u1ef1 \u00e1n eLISA, 3 m\u00e1y d\u00f2 s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed1 tr\u00ed th\u00e0nh h\u00ecnh tam gi\u00e1c v\u1edbi m\u1ed7i c\u1ea1nh k\u00e9o d\u00e0i h\u00e0ng tri\u1ec7u km, h\u1ee9a h\u1eb9n s\u1ebd \u0111\u1ee7 nh\u1ea1y \u0111\u1ec3 b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn t\u1eeb nhi\u1ec1u ngu\u1ed3n kh\u00e1c nhau. \u0110\u1ed3ng th\u1eddi, n\u00f3 c\u0169ng gi\u00fap ph\u00e1t hi\u1ec7n ra nh\u1eefng s\u00f3ng c\u00f3 t\u1ea7n s\u1ed1 nh\u1ecf h\u01a1n, cho ph\u00e9p ch\u00fang ta quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u v\u1eadt th\u1ec3 h\u01a1n, \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh nh\u01b0 m\u1ed9t c\u1eb7p l\u1ed7 \u0111en si\u00eau l\u1edbn.<\/p>\n<p>Theo McNamara: <em>&#8220;Ch\u00fang ta ch\u1ec9 m\u1edbi nh\u00ecn th\u1ea5y 4% v\u0169 tr\u1ee5. Ch\u00fang ta v\u1eabn bi\u1ebft r\u1ea5t \u00edt v\u1ec1 96% c\u00f2n l\u1ea1i v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 trong \u0111\u00f3 c\u00f3 li\u00ean quan t\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. Ngo\u00e0i ra trong \u0111\u00f3 c\u00f2n c\u00f3 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i, n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i,&#8230; V\u00ec v\u1eady ch\u00fang t\u00f4i kh\u1edfi \u0111\u1ed9ng d\u1ef1 \u00e1n n\u00e0y v\u00e0 t\u00f4i c\u00e1 r\u1eb1ng ch\u00fang ta s\u1ebd th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ch\u01b0a bao gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1 \u0111o\u00e1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y.&#8221;<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Tham kh\u1ea3o NS, ESA\u200b<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Ngu\u1ed3n tinhte.vn<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>V\u00e0o ng\u00e0y 2\/12 s\u1eafp t\u1edbi, m\u1ed9t con t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c C\u01a1 quan h\u00e0ng kh\u00f4ng v\u0169 tr\u1ee5 Ch\u00e2u \u00c2u (ESA) ph\u00f3ng l\u00ean trong s\u1ee9 m\u1ea1ng LISA, ch\u1edf theo c\u00e1c trang thi\u1ebft b\u1ecb \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf nh\u1eb1m ph\u00e1t hi\u1ec7n ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn &#8211; c\u00e1i m\u00e0 Albert Einstein c\u00e1ch \u0111\u00e2y 100 n\u0103m \u0111\u00e3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":5093,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[47],"tags":[],"class_list":["post-4631","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tin-tuc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4631","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4631"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4631\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5094,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4631\/revisions\/5094"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5093"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4631"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4631"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/casta.ttud.com.vn\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4631"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}