Trên thế giới, việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm đã trở thành yếu tố quan trọng trong quy trình sản xuất và phân phối thực phẩm. EU đã đưa truy xuất nguồn gốc trở thành quy định bắt buộc đối với các nước thành viên của EU từ ngày 1/1/2005. Tại điều 18 của đạo luật số 178/2002/EC của Liên Minh EU quy định “Hàng hoá thực phẩm và thức ăn cho động vật đã được đưa ra thị trường của cộng đồng hoặc sẽ được dán nhãn mác hay được định dạng bằng một phương thức thích hợp để dễ dàng truy xuất nguồn gốc, có sự trợ giúp của các giấy tờ hoặc thông tin phù hợp phải tuân thủ đúng qui định được ghi trong các điều khoản cụ thể hơn.”
Tổ chức mã số mã vạch quốc tế GS1, một tổ chức tiên phong trong lĩnh vực xây dựng và triển khai các giải pháp tạo thuận lợi cho thương mại toàn cầu cũng đã xây dựng và triển khai một số cổng có tính chất tương tự cổng thông tin truy xuất nguồn gốc như mạng tra cứu thông tin doanh nghiệp đăng ký sử dụng mã số mã vạch toàn cầu; mạng đăng ký dịch vụ mã địa điểm toàn cầu; mạng đồng bộ hóa dữ liệu toàn cầu. Trong đó GS1 nắm vai trò là đơn vị quản lý cổng để kết nối các trung tâm dữ liệu sản phẩm đạt chuẩn và được chứng nhận lại với nhau, giúp tạo thuận lợi trong việc chia sẻ, trao đổi thông tin và thực hiện các giao dịch thương mại.
Năm 2002, Hoa Kỳ có luật chống khủng bố sinh học quy định về việc lưu hồ sơ đảm bảo một bước trước trong triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm cho các sản phẩm thực phẩm quy định bởi Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ. Tháng 1/2011, Hoa Kỳ ban hành Luật Hiện đại hóa An toàn thực phẩm (FSMA – Food Safety Modernization Act), trong đó yêu cầu tăng cường theo dõi, truy vết, lưu trữ hồ sơ đối với thực phẩm nguy cơ cao.
Ở Anh, hệ thống siêu thị bán lẻ đang tăng cường yêu cầu nhà cung cấp áp dụng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc nhằm nỗ lực nâng cao sự phát triển bền vững.
Từ năm 2005, Hàn Quốc, Nhật, Canada, Nga, Singapore… đưa ra yêu cầu các lô hàng nhập khẩu phải có khả năng truy xuất nguồn gốc khi gặp sự cố về chất lượng.[1]
Năm 2005, Úc có quy định về truy xuất nguồn gốc đối với chăn nuôi gia súc và bắt buộc gắn thẻ phân định cho gia súc, cừu và dê. Thông qua hệ thống đăng ký và nhận dạng động vật quốc gia này giúp giám sát được toàn cuộc đời của từng con vật từ khi sinh đến giết mổ đồng thời cả sự di chuyển của con vật.
Mỹ đã ban hành Đạo luật Hiện đại hóa An toàn thực phẩm, yêu cầu tăng cường theo dõi, truy vết thực phẩm và lưu trữ hồ sơ đối với nhóm thực phẩm gây ảnh hưởng cao đến người sử dụng.
Ấn Độ, từ năm 2006, các nhà sản xuất, chế biến đã lập ra hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử.
Năm 2010, Thái Lan ban hành tiêu chuẩn quốc gia về truy xuất nguồn gốc điện tử, xây dựng cổng thông tin truy xuất nguồn gốc điện tử để nông dân vào đăng ký dùng miễn phí. Các sản phẩm như chuối, sầu riêng, hoa quả bán tại nhiều cửa hàng ở Thái Lan cũng được dán mã vạch QR (Quick Response) phục vụ truy xuất nguồn gốc.
Bên cạnh những tên tuổi như: IBM, Microsoft (Mỹ); SAP-SE (Đức); VeChain (Trung Quốc); Provenance, ChainVine (Anh); AgriDigital, BlockGrain (Úc)…, sân chơi của lĩnh vực truy xuất nguồn gốc nói riêng, thị trường công nghệ ứng dụng blockchain nói chung, giờ đây mở ra cơ hội cho các startup, doanh nghiệp vừa và nhỏ trong mảng công nghệ tham gia nghiên cứu và khẳng định tên tuổi.
Năm 2016, thị trường blockchain Châu Á Thái Bình Dương ghi nhận 135 startup về công nghệ blockchain được đầu tư tổng số vốn 545 triệu USD. Chỉ trong 1 năm sau, số công ty được đầu tư tăng 50%, đạt 185 startup cùng số vốn 1 tỷ USD.[2]
Trong nước:
Truy xuất nguồn gốc đã có từ khá lâu, đến năm 2008 Việt Nam mới chính thức có khái niệm truy xuất nguồn gốc trong các văn bản pháp luật.
Tại Việt Nam, truy xuất nguồn gốc đã được triển khai áp dụng theo nhiều hình thức khác nhau. Các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 9001, ISO 22005, Global GAP, GTS, HACCP… cũng đã đề cập đến truy xuất nguồn gốc cũng như thống nhất các bên tham gia truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng. Thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp có thể nhanh chóng phát hiện và xử lý kịp thời sự cố xảy ra đối với sản phẩm, đồng thời giúp xác định và khoanh vùng chính xác sản phẩm có vấn đề để thực hiện kịp thời các hành động thu hồi hoặc loại bỏ sản phẩm khỏi chuỗi cung ứng. Có thể nói truy xuất nguồn gốc đang từng bước trở thành công cụ đắc lực góp phần quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa có hiệu quả và bảo vệ người tiêu dùng.
Hiện nay, nhiều địa phương, nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn triển khai thực hiện việc truy xuất nguồn gốc điện tử và dán tem mã QR trên nhiều sản phẩm nông lâm thủy sản như thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Đà Nẵng, thành phố Hải Phòng: Việc triển khai thực hiện truy xuất nguồn gốc và dán tem mã QR của các địa phương này chủ yếu do các nhà cung cấp giải pháp và tem như: CheckVN, VNPT check, VietCheck, Công ty Cổ phần xác thực số, Smartlife, Công ty giải pháp truy xuất nguồn gốc hàng hóa, Vina CHG, icheck, In Ba Đình, giải pháp công nghệ blockchain (IBL, TomoChain, Lina Network…. Một số mô hình thử nghiệm công nghệ Blockchain trong truy xuất nguồn gốc như: xoài, thanh long…)
Đối với cấp Chính quyền, các Bộ, ngành có liên quan đã bước đầu xây dựng và ban hành một số văn bản hướng dẫn về hoạt động truy xuất nguồn gốc: Bộ Khoa học và Công nghệ công bố tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 22005: 2008 – Xác định nguồn gốc trong chuỗi thực phẩm và thức ăn chăn nuôi – Nguyên tắc chung và yêu cầu cơ bản đối với việc thiết kế và thực hiện hệ thống. Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn ban hành Quy chế kiểm tra và công nhận cơ sở sản xuất, kinh doanh thủy sản đủ điều kiện đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, trong đó quy định cơ sở sản xuất phải xây dựng và triển khai áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm và phải đảm bảo nguyên tắc “một bước trước, một bước sau” (Quyết định số 117/2008/QĐ-BNN ngày 11/12/2008); Thông tư số 74/2011/TT-BNNPTNT ngày 31 tháng 10 năm 2011 quy định về truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý thực phẩm nông lâm sản không bảo đảm an toàn; Thông tư số 03/2011/TT-BNNPTNT ngày 21 tháng 01 năm 2011 quy định về truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm không đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm trong lĩnh vực thủy sản…
Trong thời gian qua, truy xuất nguồn gốc nhận được sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp và sự ủng hộ của người tiêu dùng. Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh của Việt Nam cũng đã từng bước nhận thức được tầm quan trọng của hoạt động truy xuất nguồn gốc. Một số doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng như cà phê, thủy sản, hoa quả sang các thị trường khắt khe như Hoa Kỳ, Châu Âu, Nhật Bản đã thực hiện truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của bạn hàng. Doanh nghiệp trong nước đã chủ động triển khai hoạt động truy xuất nguồn gốc nhằm hỗ trợ kiểm soát chất lượng sản phẩm, minh bạch hóa thông tin với đối tác và người tiêu dùng, nâng cao hình ảnh sản phẩm và bảo vệ thương hiệu của doanh nghiệp, phần lớn các doanh nghiệp này tập trung trong lĩnh vực thực phẩm và nông sản. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp công nghệ thông tin cung cấp dịch vụ hệ thống truy xuất nguồn gốc (khoảng trên 10 doanh nghiệp) đang tích cực cải tiến hệ thống truy xuất nguồn gốc để có thể đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc cho nhiều lĩnh vực sản phẩm. Các doanh nghiệp cũng chủ động cải tiến và áp dụng các công nghệ tiên tiến cho hệ thống truy xuất nguồn gốc, giúp tự động và thuận tiện trong khâu khai báo và thu thập dữ liệu, nâng cao khả năng trao đổi dữ liệu nhanh chóng, chính xác, kịp thời và kiểm soát được tính trung thực của dữ liệu truy xuất nguồn gốc.
Truy xuất nguồn gốc ngày càng nhận được sự quan tâm của người tiêu dùng, phương tiện truyền thông đại chúng. Người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận, thu thập thông tin truy xuất sản phẩm đầy đủ và nhanh chóng thông qua việc quét mã bằng thiết bị di động; cải thiện lòng tin của người tiêu dùng đối với chuỗi sản xuất và cung ứng sản phẩm. Bên cạnh đó, truy xuất nguồn gốc đã trở thành “chủ đề nóng” thường xuyên được đề cập trong các chương trình phát sóng truyền hình, cũng như các báo đài. Một số vấn đề về truy xuất nguồn gốc được báo chí nêu và phân tích trên phương diện đa chiều, tạo nên dư luận và sự chú ý của xã hội.
Việc sử dụng tem truy xuất nguồn gốc từng bước được triển khai rộng rãi. Hiện nay, tại một số địa phương Việt Nam, việc áp dụng mã vạch QR (Quick Response) dưới dạng tem truy xuất nguồn gốc trên sản phẩm phục vụ truy xuất nguồn gốc. Tem truy xuất nguồn gốc đang là một giải pháp điện tử tiên tiến phục vụ truy xuất nguồn gốc phù hợp với điều kiện của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh ở Việt Nam, đặc biệt đối với các hệ thống sản xuất, kinh doanh vừa và nhỏ, khép kín, nội bộ hoặc có sự liên kết chặt chẽ, trách nhiệm cao của các bên liên quan, đảm bảo khả năng khai báo, cập nhật chính xác thông tin truy xuất sản phẩm được dán tem lên cơ sở dữ liệu truy xuất chung. Việc sử dụng tem truy xuất nguồn gốc góp phần từng bước giúp thay đổi nhận thức, tập quán canh tác nhỏ lẻ sang sản xuất liên kết tập trung; đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm trong nuôi trồng và sản xuất sản phẩm tạo ra phải đảm bảo an toàn; kết nối được người thu mua, phân phối, tiêu thụ với người nuôi trồng qua đó tạo thuận lợi cho việc mở rộng thị trường của người sản xuất; nhận được sự ủng hộ và đồng hành của các đơn vị thu mua, phân phối, bán lẻ như Coo-op mart, Big C, Aeon, Lotte mart, Vinmart …
Tại TP Cần Thơ, công tác đẩy mạnh ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc thời gian qua được các sở, ban ngành quan tâm thúc đẩy. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ hỗ trợ các đơn vị xây dựng mô hình chuỗi thực phẩm an toàn gắn với truy xuất nguồn gốc. Đến nay, đã xây dựng được 35 chuỗi thực phẩm an toàn với 106 sản phẩm nông-thủy sản. Đồng thời, phối hợp với Cục Quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa ứng dụng truy xuất nguồn gốc điện tử cho 4 sản phẩm cá thác lác của Công ty Cổ phần Thực phẩm Phạm Nghĩa, bước đầu hoạt động ổn định. Khi cổng thông tin về truy xuất nguồn gốc của thành phố hoàn thành và vận hành đã có nền tảng từ chuỗi sản phẩm an toàn, chỉ cần dán tem điện tử có thể thực hiện truy xuất nguồn gốc sản phẩm.[3] Sở Công Thương TP. Cần Thơ phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phố cùng triển khai phần mềm truy xuất nguồn gốc thịt heo TE-FOOD cho khoảng 150 hộ chăn nuôi heo; cán bộ thú y; hội viên phụ nữ, nông dân và các đơn vị quản lý liên quan trên địa bàn quận Bình Thủy, Cái Răng, Ninh Kiều và huyện Phong Điền.[4]
[1] http://gs1.org.vn/truy-xuat-nguon-goc-va-quan-ly-nong-san-bang-ung-dung-cong-nghe-cao-bigdata-va-truy-xuat-nguon-goc/
[2] https://nhipcaudautu.vn/biz-tech/truy-xuat-nguon-goc-bang-blockchain-startup-chau-a-dang-but-pha-3329761/
[3] https://baocantho.com.vn/-chia-khoa-xay-dung-niem-tin-nguoi-tieu-dung-a112233.html
[4] https://www.cantho.gov.vn/
Nguyễn Thị Vân
Đăng ngày: 03/12/2020